Boşaltım Sistemi Konu Anlatımı

Boşaltım sistemi konu anlatımı YGS-LYS insanda boşaltım sistemi detaylı konu anlatımı.

İnsanda Boşaltım Sistemi

İnsanda metabolik olaylar sonucunda oluşan üre,ürik asit keratin gibi atık maddeler boşaltım sistemi (üriner sistem) tarafından uzaklaştırılır.

Boşaltım organları böbrekler, idrar kanalları idrar kesesi (mesane) ve dış idrar kanalı (üretra) dır.

Böbreğin Enine Kesiti

Bel hizasında karın boşluğunun arka tarafında yer alırlar.

Dıştan içe 3 kısımdan oluşur Korteks (kabuk) , Öz (medula) ve Havuzcuk (pelvis).

Böbreğin Kısımları

 

1) Korteks ( Kabuk ) Bölgesi

Korteks bölgesinde idrar oluşumunu sağlayan ve boşaltım işlemini gerçekleştiren NEFRON lar bulunur. Böbreğin asıl işini yapan birimler nefronlardır.

2) Medula ( Öz ) Bölgesi

Medula toplama kanallarının bulunduğu kısımdır kabuk bölgesindeki nefronlardan gelen idrar toplama kanallarıyla havuzcuğa (pelvis) verilir.

3) Havuzcuk ( Pelvis ) Bölgesi

Toplama kanallarından gelen idrar pelvise dökülür ve idrar kanallarına verilir buradan da idrar mesaneye birikir.

İdrar Kesesi ( Mesane )

Havuzcuktan gelen idrar mesanede toplanır buradaki idrarın geri dönmesini engellemek üzere mesane girişinde tek yönlü kapakçıklar vardır. İdrar kesesi dolduğunda sinir uçları uyarılır ve beyine impuls gönderilir mesane kaslarının kasılmasıyla idrar kesesi boşaltılır.

NEFRON
Böbrekte boşaltımı yapan yapı birimlerine NEFRON denir. Nefronlar kabuk bölgesinde bulunurlar. Bir nefronun yapısında Glomerulus, Bowman Kapsülü , Proksimal Tüp , Henle Kulpu ve Distal Tüp bulunmaktadır.Bowman kapsülü ve Glomerulus birlikte Malpigi cisimciği olarak adlandırılır. Bowmandan Hemen sonraki kısım Proksimal tüp , sonra Henle kulpu sonra distal tüp gelir. Henle kulpu Kılcal damarlarca sarılmıştır.NEFRON

 

Böbrekte Kan Dolaşımı

Glormerulus kılcal kan damarı yumağına getirici atardamar kan getirirken götürücü atardamar kanı götürür. Bowman kapsülünde süzülmenin gerçekleşmesi için glomerulus kılcalları iki atardamar ucu arasındadır.  Götürücü atardamar nefronu iyice sarmalayıp toplardamar olarak nefrondan ayrılır.

AORT > Böbrek Atardamarı (getirici) > Glomerulus Kılcal Yumağı > Böbrek Atardamarı (götürücü) > Nefron kılcal damarı >Alt ana toplardamar > Sağ kulakçık

 

1) Süzülme

Glomerulus kılcallarında dolaşan yüksek basınçlı kanın plazma kısmı bowman kapsülüne doğru süzülür bu işlemde enerji harcanmaz . Glomerulusun iki atardamar arasında olması yüksek basınç etkisi oluşturmaktadır.

  • Glomerulus kılcallarında iki kat basınç vardır
  • Süzüntü yüksek basınç nedeniyle tekrar geri dönemez
  • Glomerulustan süzülen sıvı içerisinde atık maddelerin yanında faydalı maddeler olan Glikoz aminoasitler inorganik maddeler iyonlar su bulunur
  • Atık maddeler üre,ürik asit keratin vb maddelerdir
  • Glomerulustan süzülen süzüntü içerisinde kan hücreleri ve kan proteinler bulunmaz
  • Soğuk havalarda kılcallar daralır ve basınç artar bu yüzden süzme hızı artar idrar miktarı da artar
  • Sıcak havalarda kılcallar genişler terlemeyle de su kaybı olur süzülme hızı ve idrar miktarı azalır

 

3) Geri Emilim

Geri emilimin amacı yararlı maddeleri geri kazanmaktır.  Süzüntü içerisindeki Glikoz,aminoasitler,inorganik tuzlar ve iyonlar aktif taşıma ile geri emilir. Bu esnada yoğun ATP harcandığından nefron kanalcığındaki hücrelerde bolca mitokondri bulunur. Antidiüretik hormon fazla salgılanırsa suyun geri emilimi artar. Aldosteron fazla salgılanırsa Sodyumun geri emilimi artar.

Proksimal Tüpte Geri Emilim: Su osmozla geri emilir, aminoasitler, vitaminler , glikoz ve bazı iyonlar [ HCO3-, K+,Na+,Cl-,NH4+ ] aktif taşımayla geri emilir.

Henlenin İnen Kolunda Geri Emilim: Su aktif taşımayla geri emilir ama tuz emilimi (NaCl) olmaz.

Henlenin Çıkan Kolunda Geri Emilim: Su emilimi olmaz fakat tuz emilimi olur. Klor iyonları aktif taşımayla emilir Sodyum iyonları da Klor iyonlarını izlediğinden Sodyum pasif taşımayla geri emilmiş olur.

Distal Tüpte Geri Emilim: HCO3- , Na+ , Cl- iyonları ve su osmozla geri emilir.Distal tüpte üre geri emilmez.

İdrar Toplama Kanalında Geri Emilim: Su, üre , Na+,Cl- iyonları geri emilir.


3) Salgılama

Süzülme ile bowman kapsülüne geçemeyen maddeler aktif taşıma ile nefron kanalcığına verilir bu işleme salgılama veya aktif boşaltım denir. Bu maddeler H+ , K+ iyonları , amonyak , bikarbonat , zararlı kimyasallar , ilaçlar vb. Bunlar aktif taşıma ile nefron kanalcığına verilerek idrarla dışarı atılması sağlanır.

Böbreğin Görevleri

  • Kandaki azaotlu atıkları uzaklaştırmak ( insanda üre ve ürik asit )
  • Kanın pH değerini sabit tutmak( H+ iyonunun miktarıyla!)
  • Kimyasalları,boyaları ve ilaçları süzüp dışarı atmak
  • Vücudun su ve tuz dengesini sağlamak
  • Kan plazmasındaki ozmotik basıncı düzenler
  • Aminoasitlerden ve gliserolden glikoz sentezlenmesi

Bir maddenin kandaki normal değerine eşik değeri denir. Kanda eşik değerinin üzerine çıkan maddenin böbreklerden geri emilimi yapılmaz ve idrarla atılması sağlanır böylece homeostasi ( iç denge ) sağlanmış olur. Suda çözünen vitaminlerin ihtiyaç fazlası depo edilmediğinden geri emilmez idrarla atılır. Şeker hastalarının kanında çok fazla glikoz olduğundan böbreklerde glikoz geri emilmez normalde idrarda glikoz olmaması gerekirken şeker hastalarının idrarında glikoz görülür.

  • Sağlıklı bir insanda suyun %99 u geri emilir
  • Glikoz ve aminoasitlerin tamamı
  • Sodyumun %99,5 u geri emilir
  • Ürenin %50 si geri emilir

Doku sıvısında ve kanda su miktarı azaldığında Antidiüretik Hormon (ADH) devreye girer böbreklerden suyun geri emilimini artırır su  miktarı normale döner.

Suyun vücutta tutulması için Sodyum iyonu önemlidir Aldosteron hormonu böbreklerden Sodyum ve Klor iyonlarının geri emilimini ve Potasyumun idrarla atılmasını kontrol eder. Aldosteron fazla salgılanırsa çok fazla sodyum emileceğinden vücut su tutar ve ödem oluşur

Kanda kalsiyumun miktarını Kalsitonin ve Parathormon düzenler kanda kalsiyum azaldığında  Parathormonun etkisiyle böbreklerden geri emilimi artar

Deride yer alan ter bezleri de boşaltıma ve vücut sıcaklığının sabit tutulmasına yardımcı olurlar.

Kandaki CO2 akciğerlerden dışarı verilir (solunum sistemi) kanın pH miktarının düşmesi CO2 artışından kaynaklanır böyle bir durumda soluk alıp verme hızı artırılır (omurilik soğanı) ve kanın pH değeri düşürülür

Sindirim kanalının son kısmı olan kalın bağırsakta sindirim atıklarıyla birlikte bir miktar safra ve bilirubin (alyuvarların parçalanmasıyla oluşur) atılır

Deniz Suyu

Deniz suyunu belli bir miktarın üzerinde içen insan ölür bunun nedeni insanda tuz oranı % 0.9 iken deniz suyunda ortalama %3 tür bu oran böbreklerin süzebileceği %2 oranından daha çoktur ve doku hücrelerinin su kaybederek ölmesine neden olur. Bu nedenle yüzme ve dalış sırasında deniz suyu kesinlikle içilmemelidir.

Böbreklerle İlgili Hastalıklar

Üremi: böbrek yetmezliği neticesinde ürenin atılamayarak kanda birikmesidir

Gut: Ürik asitin atılamayıp vücutta birikmesiyle oluşur.

Nefrit: Nefronların iltihap yapmasıyla oluşur.

 

 

 

 

Canlılarda Boşaltım Olayı

Canlılarda metabolizma olayları sonucunda bir takım istenmeyen atık maddeler oluşur bu maddelerin ortamdan uzaklaştırılması işlemine boşaltım denmektedir. Boşaltım olayı otomobillerdeki egsoz olayına da benzetilebilir. Tüm canlılariçin ortak bir özelliktir basit olsun gelişmiş olsun hayvan olsun bitki olsun boşaltım kaçınılmazdır.

Oksijenli solunum metabolizması sonucunda CO2 ve H2O oluşur bunun dışında Protein ve aminoasit metabolizması sonucunda Amonyak (NH3) ve amonyaktan elde edilen üre ve ürik asit de boşaltım maddeleri arasındadır.

Azotlu Boşaltım Maddeleri ( Boşaltım Sistemi Son Ürünleri )

Azotlu boşaltım maddeleri 3 tanedir bunlar Amonyak , Üre ve ürik asit olup en zehirlisi Amonyak, en az zehirlisi ürik asittir. Amonyağın zehir etkisinin ortadan kaldırılması için bol su ile atılması gerekir bazı canlılar zaten suda yaşadığından su kaybı sorun olmaz mesela balık ve kurbağalar Amonyak şeklinde dışarı atarlar. Karada yaşayan canlıların bir kısmı amonyağı karaciğerde üreye dönüştürür üre daha az zehirlidir ve daha az su ile atılır insanda üre idrarla dışarı atılır. Kuşlarda ve böceklerde boşaltım maddesi Ürik Asittir. Ürik asit su kaybını iyice azaltmak içindir dikkat ederseniz böceklerin boşaltımında sıvı neredeyse hiç yoktur bunun nedeni ürik asit şeklinde boşaltım yapmalarıdır.

Aminoasitlerin solunum reaksiyonlarına katılması sonucunda azotlu boşaltım maddesi olan Amonyak oluşur. Çok zehirli olan amonyak karaciğerde CO2 ilave edilerek daha az zehirli olan üreye dönüştürülmektedir.


1) Kontraktil Koful

Tatlı su bir hücrelilerinin en büyük sorunu yaşadıkları ortama göre hücre içinin hipertonik olmasından dolayı sürekli su almaktır bu fazla suyun boşaltımı kontraktil koful ile enerji harcanarak yapılır.

Diğer boşaltım atıkları olan karbondioksit ve üre difüzyonla dışarı verilir.

2) Vücut Yüzeyi

Süngerlerde , sölenterlerde ve derisi dikenlilerde boşaltım maddeleri vücut yüzeyinden difüzyonla atılır.Boşaltım organı denebilecek bir yapıları yoktur.

3) Protonefridyum

Protonefridyum vücudun içini kaplayan dallanmış borucuklardan oluşur bu borucuklarda silli alev hücreleri vardır.

Siller hareket ederek doku sıvısından su ve minerallerin alınmasını sağlar ve alev hücresine verir süzme işleminden sonra idrar boşaltım kanalına verilir. Alev hücreleri sadece su dengesini sağlar karbondioksit ve amonyak difüzyonla dışarı verilir.

4) Nefridyum

Halkalı solucanlardan toprak solucanında Nefridyum boşaltım organı olarak işlev görür. Her bölmede bir çift nefridyum vardır ve nefridyum kanalları kılcal damarlarla çevrilmiştir.

Nefridyumun ucundaki silli huni ile su ve atık maddeler alınır glikoz ve suyun büyük kısmı kılcal damarlar tarafından geri emilir kalan sıvı idrar olarak dışarı atılır.

5) Malpigi Tüpleri

Eklembacaklıların boşaltım organı malpigi tüpleridir. Malpigi tüplerinin kapalı uçları vücut boşluğundaki dolaşım sıvısında açık uçları sindirim kanalının son kısmına bağlanmıştır.Dolaşım sıvısındaki boşaltım maddeleri sindirim kanalının sonundan sindirim atıklarıyla birlikte atılır.

6) Böbrekler

En gelişmiş boşaltım organı omurgalılarda bulunan böbreklerdir. Böbrekler omurgalıların sınıflarına göre farklılıklar gösterse de temelde işlevi aynıdır.


Tatlı Su Balıklarında Boşaltım

Tatlı suda yaşayan balıkların vücut içi tatlı suya göre hipertoniktir yani daha yoğundur bu durum tatlı su balığının su alıp şişmesine neden olabilirdi bunun için alınan suyun fazlasının boşaltılması önem kazanmıştır.

  • Su içmezler
  • Glomerulusları daha büyüktür
  • İdrarla birlikte çok fazla su atılır
  • Su solungaçlardan osmoz yoluyla kana geçer
  • Nefronlarda suyun geri emilimi olmaz
  • Kaybedilen tuz aktif taşıma ile solungaçlardan alınıp kana verilir

Tuzlu Su Balıklarında Boşaltım

Tuzlu su ortamı balıktan daha tuzlu olduğundan balık hiptonik durumdadır bu da sürekli su kaybetmesine neden olabilirdi ama tuzlu su balıkları sürekli su içerek bu kaybı telafi ederler.

  • Su içerler
  • Glomerulusları körelmiştir
  • İdrarla birlikte çok az su atılır
  • Su ile vücuda giren fazla tuz solungaçlardan aktif taşıma ile atılır
  • Nefronlarda su geri emilir
  • Böbreklerde hipertonik idrar oluşur.

Karada Yaşayan Hayvanlarda Boşaltım

Karada yaşayan hayvanlar maruz kaldıkları fiziksel koşullar nedeniyle su kaybını en aza indirecek şekilde boşaltım gerçekleştirirler.

  • Su kaybını azaltmak için vücutları kaplanmıştır (deri, tüy, kitin vb)
  • Glomeruluslar küçüktür veya az gelişmiştir böylece bowman kapsülüne daha az sıvı geçer ve idrarla su kaybı daha az olur
  • Antidiüretik hormonun kana karışmasıyla su kaybı azalır
  • Amonyağın üre veya ürik asite dönüştürülerek atılması da su kaybını azaltan bir başka durumdur
  • Henle kulpu kara omurgalılarında uzun su omurgalılarında kısadır henle kulpu uzun olduğunda daha fazla su geri emilir.
  • Kara hayvanlarının bir kısmı metabolik su kaynağı olan yağlardan yararlanırlar. Yağ asitleri çok fazla hidrojen içerdiğinden solunumda daha fazla su açığa çıkar. Açığa çıkan su hayvanın ihtiyacı için yeterlidir çölde uzun süre susuz ve aç kalabilen develer buna örnektir.

İnsanda ve canlılarda boşaltım sistemi konumuzun anlatımını tamamladık.

No comments yet.

Bir Cevap Yazın

Maltepe escort Çekmeköy Escort Kartal Escort Maltepe Escort Kartal Escort Ataşehir Escort Anadolu Yakası Escort Maltepe Escort Bornova escort izmir escort teen porno izle ankara escortlar mersin escortlar adana escort bayan konya escort bayan